Agata Gertchen, Relief
Galeria Syrokomli 21
Kraków
Zapraszamy na otwarcie wystawy Agaty Gertchen, które odbędzie się 19 listopada o godz. 17:00 w Galerii Syrokomli 21 w Krakowie.
Wystawa jest realizacją Nagrody Dziekan Wydziału Grafiki ASP w Krakowie, przyznanej podczas XII Triennale Grafiki Polskiej w Katowicach. Jej kuratorem jest dr Krzysztof Świętek.
Szczeliny czasu. O twórczości Agaty Gertchen
dr Krzysztof Świętek Wydział Grafiki, Pracownia Litografii, Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
W 1992 roku Joanna Brach-Czaina, profesorka filozofii i feministka, publikuje kultowy esej filozoficzny, którego wydanie staje się wydarzeniem literackim. Szczeliny istnienia to tekst, w którym autorka bada metafizyczny i ontologiczny wymiar zwyczajnych, prozaicznych czynności oraz przedmiotów codziennego użytku. Esej Brach-Czainy opowiada o egzystencji, o tym, co znaczy być. Bo być – to, według autorki, podejmować nieustanny wysiłek istnienia. Porządkować. Krzątać się. Troszczyć i zabiegać.
Autorka zwraca uwagę, że codzienność nie jest i nie powinna być postrzegana wyłącznie jako rutyna. Bywa bowiem przestrzenią, w której toczy się walka pomiędzy istnieniem a unicestwieniem. W trakcie tej próby sił, na powierzchni materii i rutyny, pojawiają się pęknięcia, przez które prześwituje głębszy, metafizyczny sens bycia. Joanna Brach-Czaina dowartościowuje również sferę domową i nadaje należną rangę kobiecemu doświadczeniu codziennego trudu. Takie ujęcie tematu przyczyniło się między innymi do tego, że książka została okrzyknięta biblią polskiego feminizmu.
Tytułowe szczeliny istnienia Joanny Brach-Czainy można powiązać z określeniem szczeliny czasu (ang. time pockets lub interstitial time – czas międzyfazowy, szczeliny czasowe). To krótkie, często ukryte fragmenty dnia, pojawiające się pomiędzy głównymi zadaniami, spotkaniami, podróżami czy codziennymi obowiązkami. W kontekście macierzyństwa określenie to nie odnosi się do konkretnej definicji naukowej ani nie jest bezpośrednio związane z żadnym dziełem literackim. Stanowi raczej socjologiczno-psychologiczną metaforę opisującą specyficzne doświadczenie mikroprzerw, krótkich momentów wolnego czasu w codzienności matki.
Bo kiedy cały, dotąd poukładany świat obraca się o 180 stopni za sprawą nowego istnienia, czas zaczyna nabierać szczególnego znaczenia. Podobno czas to pieniądz, ale w tej sytuacji staje się banknotem o najwyższym nominale. Czas dla matki-artystki (artystki-matki?) to towar deficytowy, reglamentowany, a czas wolny urasta do rangi dobra ekskluzywnego. O ten ostatni, chcąc nie chcąc, toczy się walka pomiędzy ustępującą pola przeszłością a uzurpacyjną teraźniejszością.
I co wtedy? W takiej sytuacji chciałoby się znaleźć pokój gniewu (ang. rage room) – miejsce, w którym można bezpiecznie dać upust wszystkim negatywnym emocjom, choćby przez kontrolowane roztrzaskiwanie o ścianę niepotrzebnych przedmiotów. Agata Gertchen nie sięga jednak po poradnikowe czy coachingowe triki. Znajduje własne rozwiązanie, które w bezpieczny i subtelny sposób łączy destrukcję z kreacją, niejako wcielając w życie myśl Pabla Picassa, że każdy akt tworzenia jest najpierw aktem zniszczenia.
Tak naprawdę nie chodzi mi chyba o same krótkie chwile, o szczeliny czasu jako zjawisko, lecz przede wszystkim o ich następstwa, których materialnym wyrazem są kompozycje graficzne autorki. Nie chcę ograniczać się do tego, co można wprost zobaczyć w pracach, ani do bezpośredniej interpretacji ich warstwy estetycznej i znaczeniowej. Nie interesuje mnie wyłącznie definicyjne rozumienie szczeliny jako przerwy powstałej wskutek rozwarstwienia, uszkodzenia, pęknięcia czy działania sił fizycznych. Nie chcę też poprzestawać na odczytywaniu jej w sensie metaforycznym – jako symbolu rysy na ludzkiej psychice, granicy między światem wewnętrznym a zewnętrznym czy alegorii zagubienia w rzeczywistości.
Oczywiste jest dla mnie odczytanie białego śladu, będącego konsekwencją rozdarcia odbitki, jako szczeliny. Jednak metaforycznymi szczelinami stają się dla mnie również linorytnicze ślady i gesty, które przywodzą na myśl odciski pościeli na twarzy zmęczonej matki po krótkiej drzemce, gdzieś pomiędzy jednym karmieniem a drugim.
Najbardziej interesuje mnie jednak sam akt zniszczenia, destrukcji. Potrzeba rozprawienia się z frustracją. Konieczność uwolnienia emocji poprzez proces, poprzez czyn, który, kończąc coś, nadaje zarazem czemuś innemu nowy sens.
Nie przepadam za filozofią, ale lubię punk rock. Dlatego, myśląc o destrukcji w twórczości Agaty Gertchen, odrzucam Anatomię ludzkiej destrukcyjności Ericha Fromma na rzecz Search and Destroy zespołu The Stooges. Prawdopodobnie obie te pozycje mają niewiele wspólnego z tym, o czym autorka pisze w tekście towarzyszącym swoim pracom. W szczególności protopunkowy hymn z 1973 roku, opowiadający o wyobcowaniu młodego ulicznego drapieżnika, walczącego z systemem, z wojną w Wietnamie i militarną terminologią w tle, może ze swoją agresywną formą dość słabo korespondować z abstrakcyjnymi kompozycjami Agaty. Niemniej jednak to połączenie dwóch słów stanowi dla mnie mocny przekaz. Mój wybór jest emocjonalny, podobnie jak – przypuszczam – niektóre graficzne decyzje autorki. „Szukaj i niszcz” – te dwa słowa brzmią jak rozkaz, zaklęcie, drogowskaz.
Wystawa RELIEF Agaty Gertchen jest studium transformacji, które wymaga i domaga się pogłębionej analizy oraz zaangażowania. To graficzne historie opowiedziane abstrakcyjnym językiem, mówiące o tym, jak z połączenia permanentnych napięć, irytacji i deficytu czasu można wykreować unikalne tworzywo sztuki. To również opowieści o tym, jak z rozbitych kawałków codzienności stworzyć porządek zupełnie nowej, potężnej relacji – z samą sobą, z otoczeniem i, oczywiście, z własnym dziełem.